TRẠNG THÁI DÒNG CHẢY (FLOW): TÂM LÝ HỌC CỦA TRẢI NGHIỆM TỐI ƯU (MIHALY CSIKSZENTMIHALYI)

Một nghệ sĩ miệt mài bên giá vẽ, một lập trình viên "hack" một đoạn mã phức tạp, hay một vận động viên đang "thăng hoa" trong trận đấu – tất cả họ đều đang ở trong một trạng thái tâm lý đặc biệt. Trạng thái đó được gọi là Trạng thái Dòng chảy (Flow). Đây chính là tâm lý học của trải nghiệm tối ưu, một khái niệm được nghiên cứu và đặt tên bởi nhà tâm lý học vĩ đại Mihaly Csikszentmihalyi, và là một phần cốt lõi của Tâm lý học Tích cực về một cuộc sống đáng sống.

Mihaly Csikszentmihalyi và hành trình tìm kiếm trải nghiệm tối ưu

Mihaly Csikszentmihalyi (phát âm là "Me-high Cheek-sent-me-high") đã dành cả sự nghiệp của mình để trả lời một câu hỏi tương tự như Martin Seligman: "Điều gì làm cho cuộc sống trở nên thực sự thỏa mãn?". Ông không tập trung vào việc chữa bệnh, mà tập trung vào việc nghiên cứu những khoảnh khắc con người cảm thấy "hạnh phúc nhất" và "hoạt động tốt nhất".

Ông đã phỏng vấn hàng ngàn người từ các ngành nghề khác nhau – từ các nhà leo núi, nghệ sĩ, nhà khoa học, đến các vũ công và bác sĩ phẫu thuật. Ông ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng, bất kể văn hóa hay công việc, mô tả của họ về những khoảnh khắc thăng hoa này đều giống hệt nhau. Họ mô tả một cảm giác như được "cuốn đi bởi một dòng chảy", nơi mọi hành động, suy nghĩ và cảm xúc đều hòa hợp một cách hoàn hảo. Ông gọi đây là Trạng thái Dòng chảy, hay trải nghiệm tối ưu.

Các thành phần cấu thành nên Trạng thái Dòng chảy

Trạng thái Dòng chảy không phải là một cảm giác thư giãn thụ động (như xem TV). Ngược lại, đó là một trạng thái chủ động, đòi hỏi sự tham gia tích cực của toàn bộ tâm trí. Theo Csikszentmihalyi, Flow được đặc trưng bởi một số yếu tố chính.

Đầu tiên là sự tập trung cao độ và hoàn toàn vào hiện tại; tâm trí bạn không lang thang về quá khứ hay lo lắng cho tương lai. Tiếp theo là sự hợp nhất giữa hành động và nhận thức; bạn không còn "suy nghĩ" về việc mình đang làm, bạn chỉ đơn giản là làm. Một yếu tố quan trọng nữa là sự biến mất của tự ý thức; bạn không còn lo lắng về việc người khác nghĩ gì về mình, cái tôi (ego) tạm thời tan biến. Kéo theo đó là sự méo mó về nhận thức thời gian, khi hàng giờ có thể trôi qua như vài phút. Quan trọng nhất, đây là một "trải nghiệm tự thân" (autotelic experience) – bản thân việc thực hiện hoạt động đó chính là phần thưởng, bất kể kết quả cuối cùng ra sao. Điều này liên kết trực tiếp đến Động lực Nội tại (Chủ đề 6).

Điều kiện để đi vào Trạng thái Dòng chảy

Một trong những phát hiện quan trọng nhất của Mihaly Csikszentmihalyi là Trạng thái Dòng chảy không xảy ra ngẫu nhiên. Nó đòi hỏi một điều kiện tâm lý rất cụ thể: sự cân bằng hoàn hảo giữa Thử thách (Challenge) và Kỹ năng (Skill).

Các nhà tâm lý học đã mô hình hóa điều này một cách rõ ràng. Khi thử thách của nhiệm vụ vượt xa kỹ năng của bạn, bạn sẽ rơi vào trạng thái Lo âu (Anxiety). Ngược lại, khi kỹ năng của bạn vượt xa thử thách (công việc quá dễ dàng), bạn sẽ nhanh chóng cảm thấy Buồn chán (Boredom). Trạng thái Dòng chảy nằm ở "kênh" (channel) ở giữa, nơi nhiệm vụ có độ khó cao, đòi hỏi bạn phải vận dụng tối đa kỹ năng của mình, đẩy bạn ra khỏi vùng an toàn một chút. Đó là khi bạn được thử thách nhưng vẫn cảm thấy mình có khả năng kiểm soát tình hình.

Ngoài ra, Flow đòi hỏi hai yếu tố khác: mục tiêu phải rõ ràng (bạn biết chính xác mình cần làm gì tiếp theo) và phải có phản hồi tức thì (bạn biết ngay lập tức mình làm tốt hay không tốt).

Làm thế nào để nuôi dưỡng Flow trong cuộc sống hàng ngày?

Trạng thái Dòng chảy không chỉ dành riêng cho các thiên tài hay vận động viên ưu tú. Bất kỳ ai cũng có thể trải nghiệm nó, ngay cả trong những công việc bình thường nhất, bằng cách chủ động thiết kế lại trải nghiệm của mình.

Bước đầu tiên là loại bỏ sự xao nhãng. Flow đòi hỏi sự tập trung không bị gián đoạn. Điều này có nghĩa là tắt thông báo điện thoại, đóng các tab không liên quan, và tạo ra một không gian yên tĩnh để làm việc sâu (deep work).

Bước thứ hai là đặt ra các mục tiêu rõ ràng và chia nhỏ các dự án lớn. Thay vì một mục tiêu mơ hồ như "viết báo cáo", hãy chia nó thành "thu thập dữ liệu", "viết dàn ý", "hoàn thành phần một". Mỗi bước nhỏ này cung cấp một mục tiêu rõ ràng và một phản hồi tức thì khi hoàn thành.

Cuối cùng, hãy chủ động tìm kiếm sự cân bằng Thử thách - Kỹ năng. Nếu bạn thấy buồn chán, hãy tự tăng độ khó cho nhiệm vụ (ví dụ: tự đặt giới hạn thời gian). Nếu bạn thấy lo lắng, hãy lùi lại một bước để trau dồi thêm kỹ năng cần thiết. Đây chính là bản chất của việc thực hành Tư duy Phát triển (Chủ đề 14) và là một phần cốt lõi của các chương trình huấn luyện não bộ chuyên nghiệp.

Trạng thái Dòng chảy là câu trả lời của Tâm lý học Tích cực cho sự buồn chán và lo âu trong cuộc sống hiện đại. Đó là tâm lý học của trải nghiệm tối ưu, khi chúng ta không chỉ hạnh phúc, mà còn đạt được hiệu suất cao nhất. Bằng cách hiểu và chủ động tạo ra các điều kiện cho Flow, chúng ta có thể biến công việc hàng ngày từ một nghĩa vụ mệt mỏi thành một cơ hội để gắn kết sâu sắc và phát triển bản thân. Mihaly Csikszentmihalyi đã chỉ ra rằng, hạnh phúc không phải là thứ chúng ta thụ động tìm kiếm, mà là thứ chúng ta chủ động tạo ra thông qua sự đắm mình trọn vẹn vào cuộc sống.