TÁC ĐỘNG CỦA LÀN SÓNG AI ĐẾN NHẬN THỨC, TƯ DUY VÀ HÀNH VI CON NGƯỜI: KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN

Sự dịch chuyển trong cấu trúc nhận thức và thói quen làm việc toàn cầu

Báo cáo từ Microsoft và kết quả nghiên cứu của Viện IPPED vào cuối năm 2025 ghi nhận một cột mốc lịch sử khi có tới 1/6 dân số toàn cầu sử dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh, với mức tăng trưởng 1,2% chỉ trong nửa năm. Tại Việt Nam, tốc độ này còn ấn tượng hơn khi khảo sát của PwC vào tháng 2/2026 cho thấy 83% lao động đã ứng dụng AI vào công việc, cao hơn đáng kể so với mức trung bình 69% toàn cầu. Đặc biệt, 38% lao động Việt Nam sử dụng AI hàng ngày, gấp gần ba lần mức trung bình thế giới. Sự hiện diện dày đặc này không chỉ đơn thuần là công cụ hỗ trợ mà còn tái định hình nhận thức về hiệu suất. Nghiên cứu của MIT vào tháng 11/2025 phát hiện ra rằng các mô hình suy luận AI mới hiện có chi phí tư duy tương đồng với con người khi giải quyết các vấn đề phức tạp, tạo ra một sự cộng hưởng tư duy chưa từng có tiền lệ.

Hiệu ứng Dunning-Kruger và sự biến đổi của bản năng tự tin

Sự hỗ trợ mạnh mẽ từ AI đang dẫn đến một hiện tượng tâm lý đặc biệt được gọi là biến thể Dunning-Kruger thời đại số. Nghiên cứu từ Đại học Aalto vào tháng 2/2026 chỉ ra rằng người dùng có xu hướng tự tin thái quá vào năng lực cá nhân khi có AI đồng hành. Việc AI thực hiện các tác vụ phức tạp khiến con người lầm tưởng rằng năng lực của hệ thống là năng lực của chính họ. Điều này không chỉ làm thay đổi tư duy sống mà còn gây ra những rủi ro trong việc đánh giá thực lực bản thân. Sự lệ thuộc này nếu không được kiểm soát sẽ dẫn đến việc suy giảm khả năng tư duy độc lập, khi người dùng dần mất đi thói quen tự phản biện và phân tích sâu sắc.

Minh chứng từ khoa học não bộ về sự thay đổi cấu trúc thần kinh

Không chỉ dừng lại ở tâm lý, AI còn tác động trực tiếp đến cấu trúc sinh học. Công cụ BSBT mới của MIT và Harvard phát triển vào đầu năm 2026 đã cho phép các nhà khoa học quan sát chi tiết các bó sợi trắng trong thân não, từ đó phát hiện những thay đổi cấu trúc liên quan đến các bệnh lý thần kinh và sự thích nghi của não bộ với môi trường số. Tuy nhiên, một cảnh báo đỏ từ MIT Media Lab vào tháng 6/2025 cho thấy việc sử dụng chatbot AI quá thường xuyên có thể gây ra hiện tượng nợ nhận thức, làm suy giảm hoạt động của các vùng não liên quan đến trí nhớ dài hạn. Đồng thời, nghiên cứu từc các chuyên gia viện IPPED vào tháng 1/2026 cũng chứng minh rằng chatbot AI có thể tự phát triển tính cách qua tương tác, khiến người dùng, đặc biệt là thanh thiếu niên, bắt đầu xem AI như một nơi trú ẩn cảm xúc, gây ảnh hưởng trực tiếp đến các quan hệ gia đình và kết nối xã hội thực tế.

Thách thức tâm lý mới và tương lai của nhân loại

Sự phát triển theo cấp số nhân của AI, theo cảnh báo của Giáo sư Yoshua Bengio, có thể đưa trí tuệ máy móc ngang tầm con người chỉ trong vòng 5 năm tới. Điều này đang làm nảy sinh các hiện tượng tâm lý mới như lo ngại AI (AI Anxiety), sự kháng cự hoặc thậm chí là kỳ thị AI trong cộng đồng. Chuyên gia Kaufman lo ngại rằng nếu quyền tiếp cận các công cụ mạnh mẽ bị giới hạn bởi chi phí, một tầng lớp bất bình đẳng mới về trí tuệ sẽ hình thành. Với dự báo chi tiêu toàn cầu cho AI vượt ngưỡng 500 tỷ USD vào năm 2026 từ Goldman Sachs, việc trang bị các kỹ năng tâm lý học và quản lý cảm xúc là điều bắt buộc để con người không bị lấn át bởi công nghệ. Việc cân bằng giữa khai thác tiềm năng máy móc và duy trì năng lực tư duy bản thể sẽ là bài toán cốt lõi của nhân loại trong thập kỷ này.