TÁC ĐỘNG TÂM LÝ CỦA KỲ NGHỈ TẾT: NHẬN DIỆN NHÓM ĐỐI TƯỢNG DỄ TỔN THƯƠNG VÀ CHIẾN LƯỢC TỰ ĐIỀU CHỈNH

Mặc dù Tết được coi là thời điểm đoàn viên và nghỉ ngơi, nhưng dưới lăng kính của tâm lý học xã hội và thần kinh học, đây lại là giai đoạn tạo ra những biến động đáng kể về cảm xúc và nhận thức. Theo nghiên cứu từ Đại học Georgia và Auburn, lợi ích tâm lý của một kỳ nghỉ dài thường bị triệt tiêu nhanh chóng nếu cá nhân không có chiến lược thích ứng phù hợp. Thống kê thực tế cho thấy khoảng 40% dân số cảm thấy căng thẳng hơn trong dịp lễ do sự giao thoa giữa kỳ vọng cá nhân và áp lực chuẩn mực cộng đồng. Sự gia tăng đột biến của các hormone căng thẳng như cortisol trong dịp này thường bắt nguồn từ hội chứng kỳ vọng cao, khi não bộ phải xử lý quá nhiều biến số xã hội cùng một lúc.

Áp lực vô hình từ những kỳ vọng xã hội trong dịp Tết

Sự lý tưởng hóa hình ảnh Tết như một biểu tượng của sự sung túc và hạnh phúc tuyệt đối tạo ra một rào cản tâm lý vô hình. Những cá nhân không đạt được tiêu chuẩn này dễ rơi vào trạng thái tự ti và lo âu kéo dài. áp lực tâm lý này không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc nhất thời mà còn tác động trực tiếp đến khả năng điều hành của vỏ não trước trán, khiến con người dễ cáu gắt và rơi vào trạng thái kiệt sức sau kỳ nghỉ. Việc phải đối mặt với các câu hỏi mang tính xâm phạm đời tư hoặc áp lực phải thể hiện sự thành đạt trước dòng họ là những tác nhân gây căng thẳng xã hội cực kỳ phổ biến tại Việt Nam.

Nhóm người đang đối mặt với rối loạn tâm lý lâm sàng

Đối với những người có tiền sử sức khỏe tâm thần như lo âu, trầm cảm hoặc ADHD, kỳ nghỉ Tết là một thách thức sinh lý thần kinh lớn. Việc thay đổi hoàn toàn lịch trình sinh hoạt, môi trường ồn ào và sự thiếu hụt các hỗ trợ trị liệu định kỳ làm trầm trọng hóa các triệu chứng lâm sàng. Tại Việt Nam, ước tính có từ 12-30% trẻ em và vị thành niên gặp khó khăn về sức khỏe tâm thần, và kỳ nghỉ dài đôi khi lại là tác nhân khiến các em cảm thấy lạc lõng hoặc bị áp đảo bởi các tương tác xã hội bắt buộc mà không có kỹ năng phòng vệ tâm lý cần thiết.

Nhóm người chịu gánh nặng kinh tế và trách nhiệm gia đình

Phụ nữ và những người đóng vai trò trụ cột kinh tế thường là đối tượng chịu tác động kép của sự mệt mỏi thể chất và kiệt sức tinh thần. Tâm lý học xã hội chỉ ra rằng áp lực chuẩn bị, chi tiêu và duy trì các mối quan hệ họ hàng tạo nên một khối lượng công việc nhận thức khổng lồ. Khi não bộ phải xử lý quá nhiều thông tin về tài chính và hậu cần, hệ thống RAS dễ bị quá tải, dẫn đến hiện tượng mất tập trung và suy giảm khả năng kiểm soát cảm xúc. Đối với nhóm người cao tuổi hoặc người độc thân, sự tương phản giữa không khí náo nhiệt bên ngoài và sự tĩnh lặng bên trong còn dễ dẫn đến hội chứng cô đơn cấp tính.

Cơ chế thần kinh và giải pháp giữ vững tâm lý bền vững

Để bảo vệ sức khỏe não bộ trong những kỳ nghỉ dài, việc hiểu rõ cơ chế vận hành của hệ RAS là vô cùng quan trọng. Hệ thống này đóng vai trò như một bộ lọc thông tin, và chúng ta hoàn toàn có thể huấn luyện nó để tập trung vào các tín hiệu tích cực thay vì các tác nhân gây căng thẳng. Việc chủ động thiết lập các giới hạn nhận thức bằng cách giảm thiểu các kỳ vọng phi thực tế là bước đầu tiên để duy trì sự cân bằng. Các chuyên gia khuyến nghị duy trì một phần lịch trình sinh hoạt cũ, thực hành các kỹ thuật chánh niệm để ổn định các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin và dopamine. Thay vì cố gắng đạt đến sự hoàn hảo theo tiêu chuẩn xã hội, việc tập trung vào các kết nối thực chất và sự thư giãn đích thực sẽ giúp tái tạo năng lượng cho tâm lý học trẻ em và cả người trưởng thành, đảm bảo một kỳ nghỉ thực sự có ý nghĩa về mặt sinh học lẫn tinh thần.